Vụ kiện Tranh chấp hợp đồng tín dụng này vừa được Hội đồng thẩm phán TAND Tối cao lựa chọn làm án lệ để các tòa án toàn quốc nghiên cứu áp dụng từ 1/7.
Nguyên đơn là Ngân hàng A, bị đơn là Công ty Hàng hải và bên có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là Công ty đóng tàu.
Tại đơn khởi kiện và trong quá trình giải quyết vụ án, nguyên đơn trình bày, tháng 10/2013, ngân hàng ký hợp đồng tín dụng cho Công ty Hàng hải vay 23,3 tỷ đồng để mua tàu, thời hạn 120 tháng, theo lãi suất và các quy định liên quan có trong hợp đồng.
Công ty đã thế chấp chính con tàu làm tài sản đảm bảo. Sau đó, ngân hàng và công ty hàng hải thỏa thuận để công ty đóng tàu sửa chữa nâng cấp con tàu và nâng giá trị tài sản bảo đảm lên 45,6 tỷ đồng.
Trong quá trình thực hiện hợp đồng tín dụng, đến tháng 9/2016, Công ty Hàng hải mới trả được cho ngân hàng 2,3 tỷ đồng tiền gốc và 5,2 tỷ đồng tiền lãi, vi phạm kỳ hạn trả nợ.
Ngân hàng do đó khởi kiện đề nghị tòa buộc công ty hàng hải trả nốt nợ gốc và lãi, tổng 32,8 tỷ đồng và lãi phát sinh cho đến khi thanh toán hết nợ.
Nếu không trả được nợ, ngân hàng có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền kê biên, phát mại tài sản bảo đảm là con tàu biển để thu hồi nợ.
Bị đơn là Công ty Hàng hải thừa nhận lời trình bày của ngân hàng là đúng. Tuy nhiên, công ty đang gặp nhiều khó khăn không còn khả năng tài chính. Cuộc họp cổ đông của công ty đã thống nhất bán phát mại tàu để trả các khoản nợ, nếu còn thiếu sẽ cam kết trả tiếp.
Trong khi đó công ty đóng tàu trình bày, con tàu tại thời điểm thế chấp ngân hàng đã bị hư hỏng nghiêm trọng, không còn khả năng hoạt động nên công ty hàng hải đã ký hợp đồng sửa chữa, thay thế, nâng cấp.
Công ty đóng tàu ngoài ra còn trông giữ tàu cho công ty hàng hải với chi phí 3 triệu đồng/ngày. Toàn bộ tiền trùng tu nâng cấp và công trông giữ vẫn chưa được thanh toán cho đến ngày vụ án được đưa ra xét xử, tổng 12 tỷ đồng.
Công ty đóng tàu do đó có yêu cầu độc lập, đề nghị công ty hàng hải trả tiền này cho mình, hoặc bán phát mại tàu để thanh toán nợ.
Tại bản án sơ thẩm tháng 7/2019, TAND quận Hồng Bàng, Hải Phòng quyết định chấp nhận yêu cầu khởi kiện của ngân hàng và công ty đóng tàu và việc bán phát mại tàu để thanh toán hai khoản nợ này.
Tòa còn tuyên về thứ tự thanh toán nợ sau khi bán phát mại tàu: ưu tiên thanh toán trước tiền lương công nhân, phí neo đậu, thuế VAT và chi phí trông coi tàu cho công ty đóng tàu, tổng 7,44 tỷ đồng. Sau đó, mới đến lượt thanh toán nợ cho ngân hàng 32,8 tỷ đồng.
Cuối cùng là các khoản thanh toán cho công ty đóng tàu với phụ tùng thay thế, khấu hao máy móc thiết bị, điện, nước, dầu nhớt, mỡ xăng... còn lại 3,9 tỷ đồng.
Sau khi xét xử sơ thẩm, ngân hàng kháng cáo với phần thứ tự thanh toán nợ song cấp phúc thẩm không thay đổi phán quyết.
Vụ kiện sau đó có kháng nghị của Viện trưởng VKSND Cấp cao tại Hà Nội, đề nghị TAND cấp cao hủy cả hai bản án sơ thẩm và phúc thẩm để xét xử lại. Lý do VKS đưa ra là: Việc 2 cấp tòa án tuyên ưu tiên thanh toán chi phí sửa chữa tàu khi xử lý tài sản bảo đảm là không đúng, gây thiệt hại quyền lợi của ngân hàng.
Tại phiên giám đốc thẩm tháng 12/2023, TAND Cấp cao tại Hà Nội đã bác kháng nghị của VKS và giữ nguyên phán quyết của hai cấp tòa án dưới.
Tòa giám đốc thẩm khẳng định việc sửa chữa, nâng cấp và trông giữ tàu là một sự thật khách quan. Quan trọng hơn, ngân hàng hoàn toàn biết và đã thống nhất bằng văn bản về việc công ty hàng hải đưa tàu đi sửa chữa nhằm nâng cao giá trị tài sản bảo đảm.
Tòa nhận định nếu không có hoạt động sửa chữa, nâng cấp của công ty đóng tàu thì con tàu sẽ không có giá trị lớn như hiện tại để ngân hàng thu hồi nợ.
Đồng thời, việc công ty đóng tàu trực tiếp trông giữ, bảo quản tàu trong suốt thời gian dài công ty hàng hải ngừng hoạt động đã ngăn chặn tình trạng tài sản bị hư hỏng hoặc thất thoát.
Tòa án đã vận dụng Điều 307 Bộ luật Dân sự và các quy định về giao dịch bảo đảm để xác định: Khi xử lý tài sản bảo đảm, cần ưu tiên thanh toán trước các khoản chi phí liên quan đến tiền lương công nhân, tiền thuê và phí trông giữ tài sản cho bên thứ ba. Trong vụ kiện này, là công ty đóng tàu.
Các khoản tiền nợ đã được tính toán đúng và chính VKS cũng đã đánh giá là có căn cứ, do đó chỉ đề nghị giải quyết lại về thứ tự ưu tiên.
Nhưng trong kháng nghị, VKSND Cấp cao tại Hà Nội lại đề nghị hủy cả bản án phúc thẩm và sơ thẩm để giải quyết lại, theo tòa, là không phù hợp.
Tòa giám đốc thẩm do đó khẳng định hai cấp tòa án trước đã tuyên bản án kèm thứ tự ưu tiên "có căn cứ, hợp tình, hợp lý, bảo đảm quyền lợi của người lao động, bảo đảm thực hiện nghĩa vụ nộp thuế với Nhà nước".
Phán quyết cuối cùng là bản án sơ thẩm, phúc thẩm được giữ nguyên. Sau khi bán phát mại con tàu, số tiền sẽ được ưu tiên thanh toán trước cho một số khoản của công ty đóng tàu, sau đó đến nợ ngân hàng.
Từ phán quyết này, án lệ được hình thành với nội dung: Khi xử lý tài sản bảo đảm thì ưu tiên thanh toán cho bên thứ ba chi phí tiền lương của người lao động, tiền thuế và tiền trông giữ tài sản liên quan đến việc sửa chữa, nâng cấp, trông giữ tài sản bảo đảm, trường hợp này, là con tàu 46 tỷ đồng.
Như vậy, án lệ đã cân bằng lợi ích giữa các bên trong chuỗi giao dịch, đảm bảo rằng những đóng góp thực tế vào việc duy trì và nâng cao giá trị tài sản luôn được pháp luật ghi nhận và bảo vệ.
Thanh Lam
